منطق‌الطیر - در نعت رسول

عطار

در نعت رسول ص

عطار

خواجهٔ دنیا و دین گنج وفا صدر و بدر هر دو عالم مصطفی

آفتاب شرع و دریای یقین نور عالم رحمة للعالمین

جان پاکان خاک جان پاک او جان رها کن آفرینش خاک او

خواجهٔ کونین و سلطان همه آفتاب جان و ایمان همه

صاحب معراج و صدر کاینات سایهٔ حق خواجهٔ خورشید ذات

هر دو عالم بستهٔ فتراک او عرش و کرسی قبله کرده خاک او

پیشوای این جهان و آن جهان مقتدای آشکارا و نهان

مهترین و بهترین انبیا رهنمای اصفیا و اولیا

مهدی اسلام و هادی سبل مفتی غیب و امام جز و کل

خواجه ای کز هرچه گویم بیش بود در همه چیز از همه در پیش بود

خویشتن را خواجهٔ عرصات گفت انما انا رحمة مهدات گفت

هر دو گیتی از وجودش نام یافت عرش نیز از نام او آرام یافت

همچو شبنم آمدند از بحر جود خلق عالم بر طفیلش در وجود

نور او مقصود مخلوقات بود اصل معدومات و موجودات بود

حق چو دید آن نور مطلق در حضور آفرید از نور او صد بحر نور

بهر خویش آن پاک جان را آفرید بهر او خلقی جهان را آفرید

آفرینش را جزو مقصود نیست پاک دامن تر ازو موجود نیست

آنچه اول شد پدید از غیب غیب بود نور پاک او بی هیچ ریب

بعد از آن آن نور عالی زد علم گشت عرش و کرسی و لوح و قلم

یک علم از نور پاکش عالمست یک علم ذریتیست و آدمست

چون شد آن نور معظم آشکار در سجود افتاد پیش کردگار

قرنها اندر سجود افتاده بود عمرها اندر رکوع استاده بود

سالها بودند مشغول قیام در تشهد بود هم عمری تمام

از نماز نور آن دریای راز فرض شد بر جملهٔ امت نماز

حق بداشت آن نور را چون مهر و ماه در برابر بی جهت تا دیرگاه

پس به دریای حقیقت ناگهی برگشاد آن نور را ظاهر رهی

چون بدید آن نور روی بحر راز جوش در وی اوفتاد از عزو ناز

در طلب بر خود بگشت او هفت بار هفت پرگار فلک شد آشکار

هر نظر کز حق بسوی او رسید کوکبی گشت و طلب آمد پدید

بعد از آن نور پاک آرام یافت عرش عالی گشت و کرسی نام یافت

عرش و کرسی عکس ذاتش خاستند بس ملایک از صفاتش خاستند

گشت از انفاسش انوار آشکار وز دل پر فکرش اسرار آشکار

سر روح از عالم فکرست و بس بس نفخت فیه من روحی نفس

چون شد آن انفاس و آن اسرار جمع زین سبب ارواح شد بسیار جمع

چون طفیل نور او آمد امم سوی کل مبعوث از آن شد لاجرم

گشت او مبعوث تا روز شمار از برای کل خلق روزگار

چون به دعوت کرد شیطان را طلب گشت شیطانش مسلمان زین سبب

کرد دعوت هم به اذن کردگار جنیان را لیلة الجن آشکار

قدسیان را با رسل بنشاند نیز جمله رایک شب به دعوت خواند نیز

دعوت حیوان چو کرد او آشکار شاهدش بزغاله بود و سوسمار

داعی بتهای عالم بود هم سرنگون گشتند پیشش لاجرم

داعی ذرات بود آن پاک ذات در کفش تسبیح زان کردی حصات

ز انبیا این زینت وین عز که یافت دعوت کل امم هرگز که یافت

نور او چون اصل موجودات بود ذات او چون معطی هر ذات بود

واجب آمد دعوت هر دو جهانش دعوت ذرات پیدا و نهانش

جزو و کل چون امت او آمدند خوشه چین همت او آمدند

روزحشر از بهر مشتی بی عمل امتی او گوید و بس زین قبل

حق برای جان آن شمع هدی می فرستد امت او را فدی

در همه کاری چو او بود اوستاد کار اوست آنرا که این کار اوفتاد

گرچ او هرگز به چیزی ننگریست بهر هر چیزیش می باید گریست

در پناه اوست موجودی که هست وز رضای اوست مقصودی که هست

پیرعالم اوست در هر رسته ای هرچ ازو بگذشت خادم دسته ای

آنچ از خاصیت او بود و بس آن کجا در خواب بیند هیچ کس

خویش را کل دید و کل را خویش دید هم چنانک از پس بدید از پیش دید

ختم کرده حق نبوت را برو معجز و خلق و فتوت را برو

دعوتش فرمود بهر خاص و عام نعمت خود را برو کرده تمام

کافران را داده مهلت در عقاب نا فرستاده به عهد او عذاب

کرده در شب سوی معراجش روان سر کل با او نهاده در نهان

بوده از عز و شرف ذوالقلتین ظل بی ظلی او در خافقین

هم ز حق بهتر کتابی یافته هم کل کل بی حسابی یافته

امهات مومنین ازواج او احترام مرسلین معراج او

انبیا پس رو بدند او پیشوا عالمان امتش چون انبیا

حق تعالاش از کمال احترام برده در توریت و در انجیل نام

سنگی از وی قدر و رفعت یافته پس یمین الله خلعت یافته

قبله گشته خاک او از حرمتش مسخ منسوخ آمده در امتش

بعثت او سرنگونی بتان امت او بهترین امتان

کرده چاهی خشک را در خشک سال قطرهٔ آب دهانش پر زلال

ماه از انگشت او بشکافته مهر در فرمانش از پس تافته

بر میان دو کتف او خورشیدوار داشته مهر نبوت آشکار

گشته در خیر البلاد او رهنمون و هو خیرالخلق فی خیر القرون

کعبه زو تشریف بیت الله یافت گشت ایمن هرکه در وی راه یافت

جبرئیل از دست او شد خرقه دار در لباس دحیه زان گشت آشکار

خاک در عهدش قوی تر چیز یافت مسجدی یافت و طهوری نیز یافت

سر یک یک ذره چون بودش عیان امی آمد کو ز دفتر بر مخوان

چون زفان حق زفان اوست پس بهترین عهدی زمان اوست پس

روز محشر محو گردد سر به سر جز زفان او زفانهای دگر

تا دم آخر که بر می گشت حال شوق کرد از حضرت عزت سوال

چون دلش بی خود شدی در بحر راز جوش او میلی برفتی در نماز

چون دل او بود دریای شگرف جوش بسیاری زند دریای ژرف

در شدن گفته ارحنا یا بلال تا برون آیم ازین ضیق خیال

باز در باز آمدن آشفته او کلمینی یا حمیرا گفته او

زان شد آمد چون بیندیشد خرد می ندانم تا برد یک جان ز صد

عقل را در خلوت او راه نیست علم نیز از وقت او آگاه نیست

چون به خلوت جشن سازد با خلیل گر بسوزد در نگنجد جبرئیل

چون شود سیمرغ جانش آشکار موسی از دهشت شود موسیجه وار

رفت موسی بر بساط آن جناب خلع نعلین آمدش از حق خطاب

چو به نزدیک او شد از نعلین دور گشت در وادی المقدس غرق نور

باز در معراج شمغ دوالجلال می شنود آواز نعلین بلال

موسی عمران اگر چه بود شاه هم نبود آنجاش با نعلین راه

این عنایت بین که بهر جاه او کرد حق با چاکر درگاه او

چاکرش را کرد مرد کوی خویش داد با نعلین راهش سوی خویش

موسی عمران چو آن رتبت بدید چاکر او را چنان قربت بدید

گفت یا رب ز امت او کن مرا در طفیل همت او کن مرا

گرچه موسی خواست این حاجت مدام لیک عیسی یافت این عالی مقام

لاجرم چون ترک آن خلوت کند خلق را بر دین او دعوت کند

با زمین آید ز چارم آسمان روی بر خاکش نهد جان بر میان

هندو او شد مسیح نامدار زان مبشر نام کردش کردگار

گر کسی گوید کسی می بایدی کو چو رفتی زان جهان باز آیدی

برگشادی مشکل ما یک به یک تا نماندی در دل ما هیچ شک

باز نامد کس ز پیدا و نهان در دو عالم جز محمد زان جهان

آنچ او آنجا ببینایی رسید هر نبی آنجا به دانایی رسید

چون لعمرک تاج آمد بر سرش کوه حالی چون کمر شد بر درش

اوست سلطان و طفیل او همه اوست دایم شاه و خیل او همه

چون جهان از موی او پر مشک شد بحر را زان تشنگی لب خشک شد

کیست کو نه تشنهٔ دیدار اوست تا به چوب و سنگ غرق کار اوست

چون به منبر برشد آن دریای نور نالهٔ حنانه می شد دور دور

آسمان بی ستون پر نور شد و آن ستون از فرقتش رنجور شد

وصف او در گفت چون آید مرا چون عرق از شرم خون آید مرا

او فصیح عالم و من لال او کی توانم داد شرح حال او

وصف او کی لایق این ناکس است واصف او خالق عالم بس است

ای جهان با رتبت خود خاک تو صد جهان جان خاک جان پاک تو

انبیا در وصف تو حیران شده سرشناسان نیز سرگردان شده

ای طفیل خندهٔ تو آفتاب گریهٔ تو کار فرمای سحاب

هر دو گیتی گرد خاک پای تست در گلیمی خفته ای، چه جای تست

سر برآور از گلیمت ای کریم پس فرو کن پای بر قدر گلیم

محو شد شرع همه در شرع تو اصل جمله کم ببود از فرع تو

تا ابد شرع تو و احکام تست هم بر نام الهی نام تست

هرک بود از انبیا و از رسل جمله با دین تو آیند از سبل

چون نیامد پیش، پیش از تو یکی از پس تو باید آمد بی شکی

هم پس و هم پیش از عالم توی سابق و آخر به یک جا هم توی

نه کسی در گرد تو هرگز رسد نه کسی رانیز چندین عز رسد

خواجگی هر دو عالم تاابد کرد وقف احمد مرسل احد

یا رسول الله بس درمانده ام باد در کف ، خاک بر سر مانده ام

بی کسانرا کس تویی در هر نفس من ندارم در دو عالم جز تو کس

یک نظر سوی من غم خواره کن چارهٔ کار من بی چاره کن

گرچه ضایع کرده ام عمر از گناه توبه کردم عذر من از حق بخواه

گر ز لاتاء من بود ترسی مرا هست از لاتیاء سو درسی مرا

روز و شب بنشسته در صد ماتمم تا شفاعت خواه باشی یک دمم

از درت گر یک شفاعت در رسد معصیت را مهر طاعت در رسد

ای شفاعت خواه مشتی تیره روز لطف کن شمع شفاعت برفروز

تا چو پروانه میان جمع تو پرزنان آئیم پیش شمع تو

هرک شمع تو ببیند آشکار جان به طبع دل دهد پروانه وار

دیدهٔ جان را لقای تو بس است هر دو عالم را رضای تو بس است

داروی درد دل من مهرتست نور جانم آفتاب چهرتست

بر درت جان بر میان دارم کمر گوهر تیغ زفان من نگر

هر گهر کان از زفان افشانده ام در رهت از قعر جان افشانده ام

زان شدم از بحر جان گوهرفشان کز تو بحر جان من دارد نشان

تا نشانی یافت جان من ز تو بی نشانی شد نشان من ز تو

حاجتم آنست ای عالی گهر کز سر فضلی کنی در من نظر

زان نظر در بی نشانی داریم بی نشانی جاودانی داریم

زین همه پندار و شرک و ترهات پاک گردانی مرا ای پاک ذات

از گنه رویم نگردانی سیاه حق هم نامی من داری نگاه

طفل راه تو منم غرقه شده گرد من آب سیه حلقه شده

درک و برداشت

هوش مصنوعی

معنای روان

خواجهٔ دنیا و دین گنج وفا صدر و بدر هر دو عالم مصطفی

او سرور و سالار دنیا و دین و گنجینه وفاداری است؛ او برترین مقام و کامل‌ترین فرد در هر دو جهان و همان مصطفای برگزیده الهی است.

نکته ادبی: صدر و بدر به معنای پیشوا و ماه شب چهارده است که کنایه از بزرگی و کمال است.

آفتاب شرع و دریای یقین نور عالم رحمة للعالمین

او همچون خورشید درخشانی برای شریعت و اقیانوسی بی‌کران از یقین است؛ او نوری برای جهانیان و رحمتی است که برای تمام عالم فرستاده شده است.

نکته ادبی: ترکیب اضافی آفتاب شرع و دریای یقین استعاره از دانش و نور هدایت ایشان است.

جان پاکان خاک جان پاک او جان رها کن آفرینش خاک او

جان پاکان جهان، خاکی در برابر جان مقدس اوست؛ اصلاً جان را رها کن، تمام آفرینش در برابر عظمت او همچون ذره‌ای ناچیز (خاک) است.

نکته ادبی: جان پاکان خاک جان پاک اوست: تشبیه بلیغ برای نشان دادن تواضع و فروتنی در برابر مقام پیامبر.

خواجهٔ کونین و سلطان همه آفتاب جان و ایمان همه

او سرور هر دو جهان و پادشاه همگان است؛ او خورشید تابناکی است که به جان و ایمان همه مردم روشنایی می‌بخشد.

نکته ادبی: کونین به معنای دو عالم (دنیا و آخرت) است.

صاحب معراج و صدر کاینات سایهٔ حق خواجهٔ خورشید ذات

او صاحب مقام معراج و برترینِ موجودات است؛ او سایه لطف حق و سرور و صاحبِ ذاتی تابناک همچون خورشید است.

نکته ادبی: خورشید ذات استعاره از درخشش وجودی و ماهیت والای پیامبر است.

هر دو عالم بستهٔ فتراک او عرش و کرسی قبله کرده خاک او

تمام هستی در بندِ اراده و پیوند اوست؛ عرش و کرسی الهی، خاکِ پای او را قبله و مقصد خود قرار داده‌اند.

نکته ادبی: فتراک در اینجا کنایه از اتصال و وابستگی خلقت به وجود پیامبر است.

پیشوای این جهان و آن جهان مقتدای آشکارا و نهان

او پیشوای این دنیا و آن دنیاست؛ او مقتدا و رهبر تمام آنچه در آشکار و پنهان وجود دارد، می‌باشد.

نکته ادبی: آشکارا و نهان تضاد ادبی برای بیان شمولیت رهبری پیامبر بر همه چیز.

مهترین و بهترین انبیا رهنمای اصفیا و اولیا

او بزرگ‌ترین و بهترین پیامبران است؛ او راهنمای تمام پاکان (اصفیا) و دوستداران خدا (اولیا) است.

نکته ادبی: اصفیا جمع صفی به معنای برگزیده و پاک است.

مهدی اسلام و هادی سبل مفتی غیب و امام جز و کل

او مهدی و هدایتگر مسیرها و راهنماست؛ او دانای اسرار غیب و امامِ کل و جزء عالم است.

نکته ادبی: سبل جمع سبیل به معنای راه‌هاست.

خواجه ای کز هرچه گویم بیش بود در همه چیز از همه در پیش بود

او سروری است که از هر چه توصیف کنم برتر است؛ در هر مقام و مرتبه‌ای، او از همه پیشی گرفته و مقدم است.

نکته ادبی: اشاره به مقام فوق‌تصور پیامبر دارد که با زبان عادی قابل توصیف نیست.

خویشتن را خواجهٔ عرصات گفت انما انا رحمة مهدات گفت

او خود را سرور صحرای محشر نامید و فرمود: من جز رحمتی هدیه‌شده از جانب خدا برای شما نیستم.

نکته ادبی: اشاره مستقیم به حدیث نبوی انا رحمة مهدات دارد.

هر دو گیتی از وجودش نام یافت عرش نیز از نام او آرام یافت

هر دو جهان از وجود او نام و هویت گرفتند؛ حتی عرش الهی نیز به واسطه نام او به آرامش و ثبات دست یافت.

نکته ادبی: استعاره از وابستگی وجودی تمام هستی به نور حقیقت محمدی.

همچو شبنم آمدند از بحر جود خلق عالم بر طفیلش در وجود

مخلوقات جهان همچون قطرات شبنم از اقیانوس سخاوت او پدید آمدند و همگی به طفیل وجود او هستی یافتند.

نکته ادبی: طفیل به معنای واسطه و سبب است.

نور او مقصود مخلوقات بود اصل معدومات و موجودات بود

نور او هدف اصلی آفرینش مخلوقات بود؛ او اصل و ریشه تمام چیزهایی بود که وجود نداشتند و پدید آمدند.

نکته ادبی: معدومات و موجودات تضاد برای بیان شمولیت نور پیامبر بر کل هستی.

حق چو دید آن نور مطلق در حضور آفرید از نور او صد بحر نور

هنگامی که خداوند آن نور مطلق را در محضر خود دید، از نور او صدها دریای نور (عالم‌های گوناگون) را خلق کرد.

نکته ادبی: نور مطلق اشاره به مرتبه اول خلقت در عرفان اسلامی دارد.

بهر خویش آن پاک جان را آفرید بهر او خلقی جهان را آفرید

خداوند آن جان پاک را برای خودش آفرید و سپس جهان و خلق را به خاطر او پدید آورد.

نکته ادبی: اشاره به حدیث قدسی لولاک لما خلقت الافلاک.

آفرینش را جزو مقصود نیست پاک دامن تر ازو موجود نیست

آفرینش جز وجود او هدف دیگری ندارد؛ موجودی پاک‌تر و مقدس‌تر از او در عالم هستی وجود ندارد.

نکته ادبی: پاک دامن استعاره از عصمت و طهارت ذات ایشان است.

آنچه اول شد پدید از غیب غیب بود نور پاک او بی هیچ ریب

آنچه در ابتدا از جهان غیب پدیدار شد، نور پاک او بود که هیچ شک و تردیدی در آن نیست.

نکته ادبی: غیب غیب اشاره به مرتبه ذات حق یا مرتبه احدیت دارد.

بعد از آن آن نور عالی زد علم گشت عرش و کرسی و لوح و قلم

سپس آن نور عالی تجلی کرد و عرش و کرسی و لوح و قلم از پرتو آن به وجود آمدند.

نکته ادبی: لوح و قلم نمادهای تقدیر و دانش الهی در متون کهن هستند.

یک علم از نور پاکش عالمست یک علم ذریتیست و آدمست

یک تجلی از نور پاکش تمام عالم را گرفت و تجلی دیگرش، سلسله نسل انسان‌ها و حضرت آدم شد.

نکته ادبی: ذریتیست به معنای نسل و فرزندان است.

چون شد آن نور معظم آشکار در سجود افتاد پیش کردگار

وقتی آن نور معظم آشکار شد، در پیشگاه خداوند به سجده افتاد.

نکته ادبی: شخصی‌انگاری نور (مظهر هستی) که در برابر خالق سر تسلیم فرود می‌آورد.

قرنها اندر سجود افتاده بود عمرها اندر رکوع استاده بود

قرن‌ها در حالت سجده بود و عمرها در حالت رکوع ایستاده بود.

نکته ادبی: اشاره به عبادت‌های طولانی و جایگاه عبودیت پیامبر در نزد حق.

سالها بودند مشغول قیام در تشهد بود هم عمری تمام

سال‌ها مشغول قیام بود و عمری تمام در حال تشهد به سر می‌برد.

نکته ادبی: توصیف مراتب نماز به عنوان نماد مراتب سیر و سلوک معنوی.

از نماز نور آن دریای راز فرض شد بر جملهٔ امت نماز

از کیفیتِ نمازِ آن دریایِ اسرار، نماز بر تمام امت واجب شد.

نکته ادبی: دریای راز استعاره از علم و باطن عمیق پیامبر.

حق بداشت آن نور را چون مهر و ماه در برابر بی جهت تا دیرگاه

خداوند آن نور را همچون خورشید و ماه، در برابر خود و بدون جهتِ مکانی، برای مدتی طولانی نگه داشت.

نکته ادبی: بی جهت اشاره به این دارد که مقام الهی فراتر از مکان است.

پس به دریای حقیقت ناگهی برگشاد آن نور را ظاهر رهی

سپس ناگهان بر دریای حقیقت، آن نور راهی روشن و آشکار برای ظهور گشود.

نکته ادبی: دریای حقیقت استعاره از عالم غیب و مطلق است.

چون بدید آن نور روی بحر راز جوش در وی اوفتاد از عزو ناز

وقتی آن نور، دریایِ اسرار را دید، از روی ناز و عظمت در او جوشش و جنبشی پدید آمد.

نکته ادبی: جوش و خروش استعاره از آغاز فرایند خلقت از دریای وجود.

در طلب بر خود بگشت او هفت بار هفت پرگار فلک شد آشکار

آن نور برای جستجو هفت بار به دور خود گشت و در نتیجه، هفت آسمان (فلک) آشکار شدند.

نکته ادبی: هفت پرگار فلک استعاره از هفت آسمان در کیهان‌شناسی قدیم.

هر نظر کز حق بسوی او رسید کوکبی گشت و طلب آمد پدید

هر نگاهی که از جانب حق به او رسید، ستاره‌ای در آسمان گشت و اشتیاق و طلب در عالم پدیدار شد.

نکته ادبی: کوکبی گشت تلمیح به پیدایش ستارگان از نگاه نور الهی.

بعد از آن نور پاک آرام یافت عرش عالی گشت و کرسی نام یافت

پس از آن، نور پاک به آرامش رسید و عرش، عالی شد و کرسی به نام و مقام خود دست یافت.

نکته ادبی: تثبیت مراتب خلقت پس از تجلی نور محمدی.

عرش و کرسی عکس ذاتش خاستند بس ملایک از صفاتش خاستند

عرش و کرسی انعکاسی از ذات او هستند و بسیاری از فرشتگان از صفات او برخاستند.

نکته ادبی: عکس ذات استعاره از تجلی صفات الهی در وجود پیامبر که جهان را ساخته است.

گشت از انفاسش انوار آشکار وز دل پر فکرش اسرار آشکار

از نفخه‌های او نورها آشکار شد و از دل پر اندیشه او، اسرار جهان عیان گردید.

نکته ادبی: انفاس به معنای دم‌ها و نفس‌هاست که کنایه از حیات‌بخشی است.

سر روح از عالم فکرست و بس بس نفخت فیه من روحی نفس

رازِ روح از عالم فکر است و بس؛ همان که فرمود از روح خود در او دمیدم.

نکته ادبی: تلمیح به آیه نفخت فیه من روحی.

چون شد آن انفاس و آن اسرار جمع زین سبب ارواح شد بسیار جمع

وقتی آن نفس‌ها و اسرار جمع شدند، به این سبب ارواحِ بسیاری در عالم جمع شدند.

نکته ادبی: اشاره به کثرت ارواح که از همان مبدأ واحد پدید آمدند.

چون طفیل نور او آمد امم سوی کل مبعوث از آن شد لاجرم

چون تمام امت‌ها به طفیل نور او آمدند، لاجرم او به سوی تمام عالم مبعوث شد.

نکته ادبی: مبعوث شدن پیامبر برای همه هستی (جهانی بودن).

گشت او مبعوث تا روز شمار از برای کل خلق روزگار

او تا روز قیامت برای هدایت تمام مخلوقات جهان مبعوث گشت.

نکته ادبی: روز شمار کنایه از روز قیامت.

چون به دعوت کرد شیطان را طلب گشت شیطانش مسلمان زین سبب

چون شیطان را به سوی حق دعوت کرد، شیطانِ او به برکت دعوتش مسلمان شد.

نکته ادبی: اشاره به روایات عرفانی درباره اسلام آوردن شیطان پیامبر.

کرد دعوت هم به اذن کردگار جنیان را لیلة الجن آشکار

او به اذن خداوند جنیان را نیز به دین دعوت کرد که ماجرای آن در «لیلة الجن» آشکار است.

نکته ادبی: لیلة الجن تلمیح به واقعه دیدار پیامبر با جنیان و دعوت آنان.

قدسیان را با رسل بنشاند نیز جمله رایک شب به دعوت خواند نیز

فرشتگان را نیز همراه با پیامبران یکجا دعوت کرد و همه را در یک شب به سوی حق فرا خواند.

نکته ادبی: اشاره به مقام فوق‌بشری و واسطه‌گری ایشان بین ملائک و انبیا.

دعوت حیوان چو کرد او آشکار شاهدش بزغاله بود و سوسمار

هنگامی که حیوانات را به حق دعوت کرد، بزغاله و سوسمار گواهی‌دهندگان بر رسالت او بودند.

نکته ادبی: تلمیح به معجزات مشهور پیامبر در سخن گفتن با حیوانات.

داعی بتهای عالم بود هم سرنگون گشتند پیشش لاجرم

او دعوت‌کننده برای هدایت بت‌پرستان جهان نیز بود؛ لذا بت‌ها در برابر او سرنگون شدند.

نکته ادبی: سرنگون گشتن بت‌ها کنایه از پیروزی توحید بر شرک.

داعی ذرات بود آن پاک ذات در کفش تسبیح زان کردی حصات

او دعوت‌کننده ذرات هستی بود؛ به طوری که حتی سنگریزه‌ها در کف دستش تسبیح خدا می‌گفتند.

نکته ادبی: تلمیح به معجزه تسبیح گفتن سنگریزه در دست پیامبر.

ز انبیا این زینت وین عز که یافت دعوت کل امم هرگز که یافت

کدام پیامبری توانست به این زینت و عزت دست یابد و دعوت تمام امت‌ها را بر عهده بگیرد؟

نکته ادبی: استفهام انکاری برای نشان دادن برتری مطلق مقام پیامبر.

نور او چون اصل موجودات بود ذات او چون معطی هر ذات بود

چون نور او ریشه موجودات بود، ذات او عطا‌کننده هستی به هر ذاتی بود.

نکته ادبی: معطی به معنای دهنده و بخشنده است.

واجب آمد دعوت هر دو جهانش دعوت ذرات پیدا و نهانش

به همین دلیل دعوت کردنِ هر دو جهان بر او واجب شد، چه ذرات آشکار و چه نهان.

نکته ادبی: وجوب به معنای ضرورت وجودی و تکلیفی.

جزو و کل چون امت او آمدند خوشه چین همت او آمدند

تمام جزئیات و کلیات جهان امت او محسوب شدند و همگی خوشه‌چینِ خرمنِ همت او شدند.

نکته ادبی: خوشه‌چین استعاره از کسب فیض از کمالات پیامبر.

روزحشر از بهر مشتی بی عمل امتی او گوید و بس زین قبل

در روز قیامت، برای عده‌ای که عمل صالحی ندارند، او خود را صاحب امت معرفی می‌کند و شفاعت می‌کند.

نکته ادبی: اشاره به مقام شفاعت کبری پیامبر در روز جزا.

حق برای جان آن شمع هدی می فرستد امت او را فدی

خداوند برای جانِ آن شمع هدایت، امت او را (از آتش دوزخ) نجات می‌دهد.

نکته ادبی: فدی به معنای فدیه و نجات‌بخش است.

در همه کاری چو او بود اوستاد کار اوست آنرا که این کار اوفتاد

او در همه کارها استاد و سرآمد است؛ هر کاری که سر گرفته، در واقع کار اوست.

نکته ادبی: استاد به معنای ماهر و پیشوا.

گرچ او هرگز به چیزی ننگریست بهر هر چیزیش می باید گریست

اگرچه او به هیچ چیز (دنیوی) نظر نداشت، اما برای هدایت و نجات هر چیزی باید دلسوزی می‌کرد.

نکته ادبی: گریستن در اینجا کنایه از دلسوزی و شفقت پیامبر نسبت به تمام خلقت است.

در پناه اوست موجودی که هست وز رضای اوست مقصودی که هست

هر موجودی که در عالم هستی حضور دارد، در پناه حمایت و لطفِ خداست و هر هدف و مقصودی که در جهان وجود دارد، به دلیل خشنودی و اراده‌ی اوست.

نکته ادبی: اشاره به توحید افعالی دارد که در آن خدا محور تمام هستی است.

پیرعالم اوست در هر رسته ای هرچ ازو بگذشت خادم دسته ای

خداوند پیشوایِ عالم در هر طبقه و گروهی است و هر آنچه که از سوی او جاری می‌شود، گروهی از بندگان در خدمتِ آن هستند.

نکته ادبی: واژه «رسته» در اینجا به معنی طبقه و صنف اجتماعی یا کیهانی است.

آنچ از خاصیت او بود و بس آن کجا در خواب بیند هیچ کس

آنچه از ویژگی‌های خاصِ او (پیامبر) که حقیقتِ مقامش را تشکیل می‌دهد، چنان عمیق و متعالی است که هیچ‌کس حتی در خواب هم نمی‌تواند عمق آن را درک کند.

نکته ادبی: تأکید بر ناگفتنی بودن و ماورایی بودن مقام نبوت.

خویش را کل دید و کل را خویش دید هم چنانک از پس بدید از پیش دید

او (پیامبر) تمامِ هستی را در خود دید و خود را در تمامِ هستی مشاهده کرد؛ همچنان که به گذشته و غیبِ امور آگاه بود، از آینده نیز اطلاع کامل داشت.

نکته ادبی: اشاره به مقام «احاطه علمی» و شهودِ کل‌نگر عارفانه.

ختم کرده حق نبوت را برو معجز و خلق و فتوت را برو

خداوند مقام نبوت را با ظهور او به پایان رساند و تمامِ معجزات، فضایل اخلاقی و جوانمردی را در وجودِ او جمع کرد.

نکته ادبی: «ختم» به معنای پایان‌بخشیدن است که به بحث خاتمیت اشاره دارد.

دعوتش فرمود بهر خاص و عام نعمت خود را برو کرده تمام

خداوند او را به سوی تمامِ مردم، چه خاصان و چه عامه، برای دعوت فراخواند و با این کار، نعمتِ هدایت را بر او و امت او به کمال رساند.

نکته ادبی: اشاره به آیه «اتممت علیکم نعمتی».

کافران را داده مهلت در عقاب نا فرستاده به عهد او عذاب

خداوند به احترامِ او، به کافران در عقوبت و مجازاتِ گناهانشان مهلت داد و در عصرِ حیاتِ او، عذابِ الهی بر قومش نازل نشد.

نکته ادبی: اشاره به «ما کان الله لیعذبهم و أنت فیهم».

کرده در شب سوی معراجش روان سر کل با او نهاده در نهان

خداوند او را در شبِ معراج به سوی خود فراخواند و اسرارِ نهانی و حقیقتِ کلِ هستی را در خلوت با او در میان نهاد.

نکته ادبی: اشاره به واقعه اسراء و معراج.

بوده از عز و شرف ذوالقلتین ظل بی ظلی او در خافقین

او به خاطر عزت و شرافتش، صاحبِ دو مقامِ بلند (مشرق و مغرب یا دنیا و آخرت) شد و سایه‌ی بی‌پایانِ او بر تمامِ هستی گسترده شد.

نکته ادبی: ذوالقلتین استعاره از احاطه و بزرگی در دو عالم است.

هم ز حق بهتر کتابی یافته هم کل کل بی حسابی یافته

او بهترین کتاب (قرآن) را از سوی حق دریافت کرد و به اندازه‌ای از حقیقتِ کلیِ هستی آگاهی یافت که در شمار و عدد نمی‌گنجد.

نکته ادبی: «کل کل» تکرار برای تأکید بر شمولیت و کمال دانش پیامبر است.

امهات مومنین ازواج او احترام مرسلین معراج او

همسران او به عنوان مادرانِ مؤمنان شناخته شدند و معراجِ او، مایه‌ی افتخار و احترامِ تمامِ پیامبرانِ پیشین گشت.

نکته ادبی: امهات مؤمنین اصطلاحی قرآنی است.

انبیا پس رو بدند او پیشوا عالمان امتش چون انبیا

پیامبرانِ پیشین پیروانِ او محسوب می‌شدند و او پیشوایِ آن‌ها بود؛ چنان‌که علمایِ امتِ او نیز در دانش و جایگاه، هم‌ترازِ پیامبرانِ بنی‌اسرائیل هستند.

نکته ادبی: اشاره به حدیث «علماء امتی کانبیاء بنی اسرائیل».

حق تعالاش از کمال احترام برده در توریت و در انجیل نام

خداوند متعال از سرِ نهایتِ احترام، نامِ مبارک او را در کتاب‌های آسمانیِ پیشین یعنی تورات و انجیل آورده است.

نکته ادبی: اشاره به بشارت‌های کتب آسمانی پیشین.

سنگی از وی قدر و رفعت یافته پس یمین الله خلعت یافته

حتی سنگی که از وجودِ او اثر پذیرفته، به سببِ آن انتساب، قدر و منزلت یافت و گویی به دستِ قدرتِ الهی به خلعت و مقامی والا آراسته شد.

نکته ادبی: اشاره به باورهای عرفانی درباره تقدس اشیاء در تماس با پیامبر.

قبله گشته خاک او از حرمتش مسخ منسوخ آمده در امتش

خاکِ مسیرِ او به دلیل حرمتِ وجودش قبله‌گاه شد و در امتِ او، احکامِ دشوارِ شریعت‌های پیشین (مانند مسخ شدن گنهکاران) نسخ و برداشته شد.

نکته ادبی: «مسخ» در اینجا به احکام سختگیرانه و عقوبت‌های فیزیکی گذشتگان اشاره دارد.

بعثت او سرنگونی بتان امت او بهترین امتان

با بعثتِ او بت‌ها سرنگون شدند و امتِ او به عنوان بهترین و والاترینِ امت‌ها در میانِ مردم شناخته شدند.

نکته ادبی: اشاره به آیه «کنتم خیر امة».

کرده چاهی خشک را در خشک سال قطرهٔ آب دهانش پر زلال

در دورانِ خشکسالی، چاهِ آبی خشکیده با ریختنِ قطره‌ای از آبِ دهانِ او، به دریایی از آبِ گوارا و زلال تبدیل شد.

نکته ادبی: اشاره به معجزاتِ منسوب به پیامبر در سیره.

ماه از انگشت او بشکافته مهر در فرمانش از پس تافته

ماه با اشاره‌ی انگشتِ او از هم شکافت و خورشید نیز در فرمانِ او قرار گرفت و از پیِ او حرکت کرد.

نکته ادبی: اشاره به معجزه «شق القمر».

بر میان دو کتف او خورشیدوار داشته مهر نبوت آشکار

بر میانِ دو کتفِ (شانه) او، نشانه‌ای نورانی همچون خورشید بود که مهر و نشانِ نبوتِ او را آشکار می‌ساخت.

نکته ادبی: اشاره به «مهر نبوت» که در روایات آمده است.

گشته در خیر البلاد او رهنمون و هو خیرالخلق فی خیر القرون

او در بهترینِ سرزمین‌ها (مکه/مدینه) راهنمایِ مردم گشت و او بهترینِ مخلوقات در بهترینِ زمان‌هاست.

نکته ادبی: استفاده از عبارت‌های عربی در میان شعر برای تبرک و تأکید.

کعبه زو تشریف بیت الله یافت گشت ایمن هرکه در وی راه یافت

کعبه به واسطه‌ی وجودِ او شرافتِ «خانه‌ی خدا» بودن را یافت و هر کسی که به درگاهِ او راه یافت، از هر گزندی در امان ماند.

نکته ادبی: کعبه به یمن حضور پیامبر تطهیر و تقدس یافت.

جبرئیل از دست او شد خرقه دار در لباس دحیه زان گشت آشکار

جبرئیل در مقابلِ عظمتِ او خود را شاگرد و مرید می‌دانست و حتی گاهی در هیئتِ «دحیه کلبی» (از یاران پیامبر) بر او ظاهر می‌شد تا ادب را رعایت کند.

نکته ادبی: اشاره به تواضعِ فرشتگان در برابر مقام نورانی پیامبر.

خاک در عهدش قوی تر چیز یافت مسجدی یافت و طهوری نیز یافت

خاکِ زمین در دورانِ حضورِ او برکت یافت، چنان‌که هر مکانی مسجدی برای عبادت شد و هر آبی ویژگیِ پاک‌کنندگی پیدا کرد.

نکته ادبی: اشاره به حدیث «جعلت لی الارض مسجداً و طهوراً».

سر یک یک ذره چون بودش عیان امی آمد کو ز دفتر بر مخوان

چون حقیقتِ تک‌تکِ ذراتِ عالم برای او آشکار بود، او «اُمّی» (درس‌نخوانده) آمد تا نشان دهد دانشِ او نه از دفتر و کتاب، بلکه از منبعِ الهی است.

نکته ادبی: «امی» در اینجا به معنی کسی است که علمِ لدنی دارد و نیازی به تعلم بشری ندارد.

چون زفان حق زفان اوست پس بهترین عهدی زمان اوست پس

چون زبانِ او بیانگرِ کلامِ خداست، پس بهترین زمانِ تاریخ، عصری است که او در آن حضور داشته است.

نکته ادبی: وحدتِ اراده و کلامِ پیامبر با حق تعالی.

روز محشر محو گردد سر به سر جز زفان او زفانهای دگر

در روزِ قیامت، تمامِ سخنان و ادعاهایِ دیگران محو می‌شود و تنها گفتار و شفاعتِ اوست که اعتبار و بقا دارد.

نکته ادبی: اشاره به مقامِ محمود و شفاعتِ کبری.

تا دم آخر که بر می گشت حال شوق کرد از حضرت عزت سوال

تا آخرین لحظاتِ زندگی که حالِ او دگرگون می‌شد، همواره مشتاقانه از درگاهِ عزتِ الهی درخواستِ وصال داشت.

نکته ادبی: اشاره به لحظات احتضار و اشتیاق دیدارِ حق.

چون دلش بی خود شدی در بحر راز جوش او میلی برفتی در نماز

هرگاه دلِ او در دریایِ اسرارِ الهی غرق و بی‌خود می‌شد، شور و شوقِ او در نماز به اوج می‌رسید.

نکته ادبی: نماز برای پیامبر لحظه‌ی معراج و خلوتِ خصوصی بود.

چون دل او بود دریای شگرف جوش بسیاری زند دریای ژرف

چون دلِ او همچون دریایی عمیق و پهناور بود، طبیعی است که در این دریایِ ژرف، خروشی عظیم برپا شود.

نکته ادبی: تشبیه دل پیامبر به دریای مواجِ الهی.

در شدن گفته ارحنا یا بلال تا برون آیم ازین ضیق خیال

او هنگامِ ورود به نماز می‌فرمود: «ای بلال، مرا با اقامه‌ی نماز آسوده کن» تا از این تنگیِ خیال و دنیایِ مادی رهایی یابم.

نکته ادبی: اشاره به حدیث «ارحنا بها یا بلال».

باز در باز آمدن آشفته او کلمینی یا حمیرا گفته او

بازگشت از این خلوت برای او دشوار بود و از شدتِ عشق، خطاب به همسرش می‌فرمود: «با من سخن بگو ای حمیرا» تا به عالمِ مادی بازگردد.

نکته ادبی: اشاره به تلاش پیامبر برای بازگشت از استغراقِ کامل به عالم کثرت.

زان شد آمد چون بیندیشد خرد می ندانم تا برد یک جان ز صد

این رفت‌ و آمد میانِ عالمِ غیب و شهود، چنان عمیق است که عقلِ بشری توان درکِ آن را ندارد و اگر ذره‌ای از آن را درک کند، بسیار ناچیز است.

نکته ادبی: عجز عقل در برابرِ مقاماتِ عرفانی پیامبر.

عقل را در خلوت او راه نیست علم نیز از وقت او آگاه نیست

عقلِ جزئی در خلوتِ او راهی ندارد و دانش‌هایِ بشری از عمقِ آن لحظاتِ نوریِ او بی‌خبرند.

نکته ادبی: تفاوت عقلِ معاد با عقلِ معاش.

چون به خلوت جشن سازد با خلیل گر بسوزد در نگنجد جبرئیل

وقتی او در خلوت با خدایِ خود (خلیل‌الله) جشن و انس می‌گیرد، اگر جبرئیل هم بخواهد نزدیک شود، از شدتِ آن انوار خواهد سوخت.

نکته ادبی: اشاره به مقامِ قابِ قوسین که جبرئیل هم به آن نمی‌رسد.

چون شود سیمرغ جانش آشکار موسی از دهشت شود موسیجه وار

وقتی حقیقتِ بلندِ جانِ او (سیمرغ) آشکار شود، حتی موسی (ع) که از بزرگان بود، از هول و هیبتِ آن، کوچک و ناتوان (همچون گنجشک) می‌شود.

نکته ادبی: سیمرغ نماد روحِ بلند و قدسی است.

رفت موسی بر بساط آن جناب خلع نعلین آمدش از حق خطاب

موسی بر بساطِ الهی قدم نهاد، اما فرمانِ الهی آمد که «نعلین» (کفش‌های) خود را درآور و با تواضع وارد شو.

نکته ادبی: اشاره به داستانِ موسی در وادی طوی.

چو به نزدیک او شد از نعلین دور گشت در وادی المقدس غرق نور

وقتی موسی از نعلین (علایقِ دنیوی) جدا شد، در آن وادیِ مقدس، غرق در نورِ الهی گردید.

نکته ادبی: نعلین استعاره از تعلقاتِ نفسانی است.

باز در معراج شمغ دوالجلال می شنود آواز نعلین بلال

اما پیامبر در معراج، در حالی که حضور داشت، صدایِ نعلینِ بلال را هم در زمین می‌شنید؛ این یعنی او در عینِ اتصالِ به حق، از کثرتِ عالم جدا نشد.

نکته ادبی: تفاوتِ مقامِ کلیم (موسی) با مقامِ حبیب (محمد).

موسی عمران اگر چه بود شاه هم نبود آنجاش با نعلین راه

اگرچه موسیِ عمران پیامبری بزرگ بود، اما در آن مقامِ خلوتِ معراجی، حتی او اجازه‌ی همراه داشتنِ نعلین (تعلق) را نداشت، اما پیامبر اسلام این‌گونه نبود.

نکته ادبی: مقایسه جایگاهِ ویژه پیامبر اسلام در غلبه بر تعلقات.

این عنایت بین که بهر جاه او کرد حق با چاکر درگاه او

این کرامت و عنایت را ببین که خداوند به خاطرِ جایگاهِ پیامبر اسلام، با چاکرِ درگاهِ او (بلال) نیز چنان رفتاری داشت.

نکته ادبی: اشاره به اهمیتِ پیروانِ واقعیِ پیامبر.

چاکرش را کرد مرد کوی خویش داد با نعلین راهش سوی خویش

خداوند چاکرِ پیامبر را چنان گرامی داشت که او را به کویِ خویش راه داد و اجازه داد با نعلین (در حالِ حفظِ تعلقِ زمینی) به سوی او بیاید.

نکته ادبی: عظمتِ پیامبر به اطرافیانش نیز سرایت کرده است.

موسی عمران چو آن رتبت بدید چاکر او را چنان قربت بدید

وقتی موسی آن رتبه و مقامِ بلند را دید و دریافت که حتی چاکرِ پیامبرِ اسلام چه قربِ الهی دارد، شگفت‌زده شد.

نکته ادبی: اشاره به حسرتِ موسی برای درکِ مقامِ امتِ پیامبر.

گفت یا رب ز امت او کن مرا در طفیل همت او کن مرا

موسی دعا کرد که: پروردگارا! مرا از امتِ او قرار ده تا به برکتِ همت و جایگاهِ او، من نیز به آن مقام برسم.

نکته ادبی: درخواستِ موسی برای ملحق شدن به مقامِ امتِ اسلام.

گرچه موسی خواست این حاجت مدام لیک عیسی یافت این عالی مقام

اگرچه موسی مدام این آرزو را داشت، اما در نهایت، این مقامِ عالی (رجعت در آخرالزمان) نصیبِ عیسی شد.

نکته ادبی: اشاره به نزول عیسی در آخرالزمان و اقتدای او به مهدی (عج).

لاجرم چون ترک آن خلوت کند خلق را بر دین او دعوت کند

بنابراین، عیسی که در آن خلوتِ الهی بود، برای انجامِ مأموریتِ جدید، به میانِ مردم بازمی‌گردد تا آن‌ها را به دینِ پیامبر اسلام دعوت کند.

نکته ادبی: بازگشتِ عیسی برای احیایِ شریعتِ اسلام.

با زمین آید ز چارم آسمان روی بر خاکش نهد جان بر میان

او از آسمانِ چهارم به زمین می‌آید و در حالی که جانش مشتاقِ حق است، در برابرِ خاکِ پیامبر سرِ تعظیم فرود می‌آورد.

نکته ادبی: اشاره به روایاتِ اسلامی درباره بازگشتِ عیسی.

هندو او شد مسیح نامدار زان مبشر نام کردش کردگار

آن مسیحِ نامدار، پیروِ پیامبر اسلام شد و به همین دلیل، خداوند او را «مبشر» نامید.

نکته ادبی: عیسی به عنوان مبلّغِ دینِ محمدی شناخته می‌شود.

گر کسی گوید کسی می بایدی کو چو رفتی زان جهان باز آیدی

اگر کسی بپرسد که آیا کسی هست که مانندِ پیامبر از آن جهانِ غیب بازگردد و سخن بگوید؟

نکته ادبی: طرح پرسشی برای تأکید بر یگانگیِ پیامبر.

برگشادی مشکل ما یک به یک تا نماندی در دل ما هیچ شک

او که تمامِ مشکلاتِ ما را باز کرد تا هیچ شکی در دل‌هایمان باقی نماند.

نکته ادبی: اشاره به نقشِ پیامبر در رفعِ ابهاماتِ اعتقادی.

باز نامد کس ز پیدا و نهان در دو عالم جز محمد زان جهان

در حقیقت، در هر دو عالم هیچ‌کس جز محمد (ص) وجود ندارد که از آن جهانِ غیب آمده و حقیقت را برای ما آشکار کرده باشد.

نکته ادبی: اشاره به مقامِ یگانگی و استثنایی بودنِ پیامبر در نظامِ هستی.

آنچ او آنجا ببینایی رسید هر نبی آنجا به دانایی رسید

آنچه پیامبر با دیدگان بصیرت در آن مقام والا مشاهده کرد، سایر پیامبران تنها از راه دانش و آگاهی به آن دست یافتند (اشاره به برتری شهود پیامبر اسلام بر سایر انبیا).

نکته ادبی: تضاد میان بینایی (شهود قلبی) و دانایی (علم حصولی) محور اصلی بیت است.

چون لعمرک تاج آمد بر سرش کوه حالی چون کمر شد بر درش

زمانی که خطابِ «لَعَمرُک» (سوگند به جان تو) از جانب خداوند به عنوان تاجی بر سر او قرار گرفت، کوه عظمتِ الهی در برابر او همچون کمر و کوچک و ناچیز شد.

نکته ادبی: اشاره به آیه «لَعَمْرُکَ إِنَّهُمْ لَفِی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُونَ» در قرآن؛ استعاره از عظمت معنوی پیامبر.

اوست سلطان و طفیل او همه اوست دایم شاه و خیل او همه

او سلطان حقیقی هستی است و همه عالم طفیلی و وابسته به او هستند؛ او پادشاه جاودان است و تمام آفریدگان، لشکریان و پیروان او محسوب می‌شوند.

نکته ادبی: واژه طفیل در اینجا به معنای وابسته و دنباله‌رو است که نشان‌دهنده اصالت وجودی پیامبر در نظام هستی است.

چون جهان از موی او پر مشک شد بحر را زان تشنگی لب خشک شد

وقتی از کثرت و زیبایی موی او جهان پر از عطر خوش شد، دریای بی‌پایان از شدت اشتیاق و تشنگی دیدار او، خشکید.

نکته ادبی: مبالغه شاعرانه برای نشان دادن عظمت و جاذبه جمال نبوی.

کیست کو نه تشنهٔ دیدار اوست تا به چوب و سنگ غرق کار اوست

چه کسی است که تشنه دیدار او نباشد؟ حتی جمادات (چوب و سنگ) نیز در مدارِ اراده و ذکر او غرق هستند.

نکته ادبی: اشاره به باور عرفانی تسبیح جمادات و تسلیم شدن کل عالم هستی در برابر نور نبوی.

چون به منبر برشد آن دریای نور نالهٔ حنانه می شد دور دور

هنگامی که آن دریای نور (پیامبر) بر منبر قرار گرفت، ناله ستون حنانه از دوری او به گوش می‌رسید.

نکته ادبی: اشاره به واقعه تاریخی حنانه؛ ستونی که در مسجد پیامبر بود و به دلیل دوری از پیامبر ناله می‌کرد.

آسمان بی ستون پر نور شد و آن ستون از فرقتش رنجور شد

آسمان‌ها بدون وجود ستون‌های مادی، سرشار از نور شدند و آن ستونِ چوبی نیز از فراقِ پیامبر رنجور و اندوهگین شد.

نکته ادبی: تضاد میان بی‌ستونی آسمان (شکوه الهی) و رنجوری ستون مادی (محبت زمینی).

وصف او در گفت چون آید مرا چون عرق از شرم خون آید مرا

چگونه می‌توانم او را توصیف کنم؟ وقتی از شرمِ ناتوانی در توصیفِ کمالات او، خون به جای عرق از بدنم جاری می‌شود.

نکته ادبی: استفاده از اغراق و کنایه برای بیان عجز سخن در برابر عظمت مقام نبوی.

او فصیح عالم و من لال او کی توانم داد شرح حال او

او فصیح‌ترین فرد عالم است و من در برابر او لال هستم؛ چگونه انسانی ناتوان می‌تواند شرح حال آن حقیقت برتر را بگوید؟

نکته ادبی: تضاد معنایی بین فصیح و لال برای تأکید بر فاصله مرتبتی میان عاشق و معشوق.

وصف او کی لایق این ناکس است واصف او خالق عالم بس است

توصیف کردن او شایسته این بنده حقیر نیست؛ تنها کسی که شایسته است او را وصف کند، پروردگارِ جهانیان است.

نکته ادبی: اشاره به اینکه کمالات مطلق پیامبر فراتر از درک و بیان بشری است.

ای جهان با رتبت خود خاک تو صد جهان جان خاک جان پاک تو

ای پیامبر، جهان با تمام بزرگی‌اش در برابر مقام تو ناچیز است و صدها جهانِ هستی در برابر جانِ پاک تو، غباری بیش نیستند.

نکته ادبی: استعاره از خاک برای بیان نهایت تواضع و حقارت عالم در برابر عظمت نور محمدی.

انبیا در وصف تو حیران شده سرشناسان نیز سرگردان شده

همه پیامبران در مقام تو حیران مانده‌اند و حتی عارفان بزرگ نیز در مسیر شناخت تو سرگردان شده‌اند.

نکته ادبی: اشاره به مقام سرگردانی عارفان در مواجهه با انوار غیبی نبوی.

ای طفیل خندهٔ تو آفتاب گریهٔ تو کار فرمای سحاب

ای که خورشید، وابسته و طفیلیِ لبخند توست و باران‌های رحمتِ ابرها، فرمان‌بردارِ گریه‌های تو هستند.

نکته ادبی: تشبیه خورشید و ابرها به عناصر وابسته به حالات روحی و معنوی پیامبر.

هر دو گیتی گرد خاک پای تست در گلیمی خفته ای، چه جای تست

هر دو جهان در برابر عظمت تو همچون غبار زیر پای توست؛ با این مقام، چرا در گلیمی ساده و فقیرانه خفته‌ای؟ (اشاره به زهد پیامبر).

نکته ادبی: تضاد بین اقتدار معنوی (گردِ پای تست) و فقر ظاهری (در گلیمی خفته‌ای).

سر برآور از گلیمت ای کریم پس فرو کن پای بر قدر گلیم

ای کریم و بزرگوار، سر از گلیمِ زهد و فقر برآور و جهان را به شکوه خود بیارای، سپس جایگاه حقیقی خود را برتر از این ظاهرِ ساده قرار ده.

نکته ادبی: دعوت نمادین برای ظهور شکوه نبوی؛ گلیم نماد زهد و دنیاگریزی است.

محو شد شرع همه در شرع تو اصل جمله کم ببود از فرع تو

تمام شریعت‌ها در شریعت تو محو و فانی شدند؛ زیرا اصلِ همه ادیان در مقایسه با فرعِ دین تو، کوچک و ناچیز بود.

نکته ادبی: تعبیر عرفانی از نسخ ادیان پیشین توسط اسلام به عنوان کامل‌ترین دین.

تا ابد شرع تو و احکام تست هم بر نام الهی نام تست

شریعت و احکام تو تا ابد باقی خواهد ماند و نام تو همواره در کنار نام خداوند ذکر می‌شود.

نکته ادبی: اشاره به پیوند توحید و نبوت در ذکر «اشهد ان محمداً رسول‌الله».

هرک بود از انبیا و از رسل جمله با دین تو آیند از سبل

تمام پیامبران و رسولان که پیش از تو بودند، همگی با دین و آیین تو از راه‌های مختلف به سوی حق بازمی‌گردند.

نکته ادبی: دیدگاه عرفانی مبنی بر اینکه اسلام، حقیقتِ باطنی تمام ادیان پیشین است.

چون نیامد پیش، پیش از تو یکی از پس تو باید آمد بی شکی

چون پیش از تو کسی نیامد (که کامل‌تر باشد)، پس از تو نیز بدون شک کسی نخواهد آمد.

نکته ادبی: تأکید بر خاتمیت و کمال نهایی پیامبر اسلام.

هم پس و هم پیش از عالم توی سابق و آخر به یک جا هم توی

تو هم آغاز و هم انجامِ عالمی؛ تو هم پیشگام و هم آخرین هستی که همه این مقامات در وجود تو جمع شده است.

نکته ادبی: اشاره به مقام «حقیقت محمدیه» که اول و آخر هستی است.

نه کسی در گرد تو هرگز رسد نه کسی رانیز چندین عز رسد

نه کسی می‌تواند به گردِ مقام تو برسد و نه کسی به عزت و احترامی که تو داری، دست خواهد یافت.

نکته ادبی: تأکید بر بی‌همتایی و انحصار مقام نبوت.

خواجگی هر دو عالم تاابد کرد وقف احمد مرسل احد

خداوند یکتا، سروری و آقاییِ هر دو جهان را تا ابد به پیامبر (احمد مرسل) بخشیده است.

نکته ادبی: اشاره به جایگاه واسطه فیض بودن پیامبر در کل هستی.

یا رسول الله بس درمانده ام باد در کف ، خاک بر سر مانده ام

ای رسول خدا، بسیار درمانده و بیچاره شده‌ام؛ دست خالی مانده‌ام و از خجالت، خاک بر سر ریخته‌ام.

نکته ادبی: تعبیر «خاک بر سر کردن» در اینجا به معنای غایتِ ندامت و استیصال در برابر درگاه حق است.

بی کسانرا کس تویی در هر نفس من ندارم در دو عالم جز تو کس

تو پناهِ بی‌کسان در هر لحظه هستی؛ من در هر دو عالم جز تو کسی را ندارم.

نکته ادبی: تأکید بر مفهوم توکل و امید به شفاعت.

یک نظر سوی من غم خواره کن چارهٔ کار من بی چاره کن

فقط یک نگاه به منِ غم‌زده بینداز و راه چاره‌ای برای کارِ منِ بی‌چاره پیدا کن.

نکته ادبی: استعاره از نظر کردن؛ توجه و عنایت خاص اولیا.

گرچه ضایع کرده ام عمر از گناه توبه کردم عذر من از حق بخواه

اگرچه عمرم را با گناه هدر داده‌ام، اکنون توبه کرده‌ام؛ پس تو عذر مرا نزد خداوند بخواه.

نکته ادبی: تمسک به شفاعت نبوی به عنوان واسطه آمرزش گناهان.

گر ز لاتاء من بود ترسی مرا هست از لاتیاء سو درسی مرا

اگر من از «لا» گفتن (نفی وجود خود) ترسی دارم، اما از «لا» گفتنِ تو (نفی خدایان دروغین) درسی آموخته‌ام.

نکته ادبی: ایهام در واژه «لا»؛ نفی و انکارِ گناه در برابر توحیدِ مطلق.

روز و شب بنشسته در صد ماتمم تا شفاعت خواه باشی یک دمم

روز و شب در ماتمِ گناه نشسته‌ام تا شاید تو برای لحظه‌ای هم که شده، شفاعت‌خواه من شوی.

نکته ادبی: ماتم در اینجا به معنای حزن و اندوه ناشی از دوری از حق است.

از درت گر یک شفاعت در رسد معصیت را مهر طاعت در رسد

اگر از درگاه تو شفاعتی به من برسد، مهرِ اطاعت و بندگی جایگزینِ معصیت در وجودم خواهد شد.

نکته ادبی: تأثیر روانی شفاعت در اصلاح رفتار و بازگشت به مسیر بندگی.

ای شفاعت خواه مشتی تیره روز لطف کن شمع شفاعت برفروز

ای که شفاعت‌خواه گروهی تیره روز هستی، لطف کن و شمعِ شفاعت را روشن کن (تا تاریکی گناهان ما از بین برود).

نکته ادبی: استعاره از شمع برای شفاعت که راه را روشن و گم‌گشته را هدایت می‌کند.

تا چو پروانه میان جمع تو پرزنان آئیم پیش شمع تو

تا همچون پروانه‌ای که گرد شمع می‌گردد، ما نیز در میان جمعِ پیروان تو، پرزنان به سوی نورِ تو بیاییم.

نکته ادبی: تمثیل عرفانی پروانه و شمع؛ فنا شدن عاشق در نورِ حقیقت.

هرک شمع تو ببیند آشکار جان به طبع دل دهد پروانه وار

هر کس که نورِ تو را آشکارا ببیند، جانش از سرِ شوق و بی‌اختیار، همچون پروانه به سوی تو می‌شتابد.

نکته ادبی: اشاره به کششِ بی‌پایانِ روح به سوی کمالِ مطلق نبوی.

دیدهٔ جان را لقای تو بس است هر دو عالم را رضای تو بس است

برای دیده جانِ من، دیدنِ تو کافی است و برای سعادت هر دو عالم، رضایتِ تو برای من بس است.

نکته ادبی: تأکید بر رضای محبوب به عنوان هدف غایی سالک.

داروی درد دل من مهرتست نور جانم آفتاب چهرتست

داروی دردِ دلِ من محبتِ توست و نورِ جانم، درخششِ چهره توست.

نکته ادبی: استعاره از طبیب و دوا برای عشق که مرهمِ جانِ عاشق است.

بر درت جان بر میان دارم کمر گوهر تیغ زفان من نگر

جانم را در پیشگاهِ تو به میان آورده‌ام (آماده فدا کردن هستم)؛ به قدرتِ سخن‌وری و زبانِ من بنگر.

نکته ادبی: کنایه از جان‌نثاری در راه محبوب.

هر گهر کان از زفان افشانده ام در رهت از قعر جان افشانده ام

هر سخنِ گوهرباری که از زبانم جاری شده، آن را از عمقِ جانم در راهِ تو نثار کرده‌ام.

نکته ادبی: سخن به گوهر تشبیه شده که نشان‌دهنده ارزش کلام است.

زان شدم از بحر جان گوهرفشان کز تو بحر جان من دارد نشان

از این رو از دریای جانم سخن می‌پاشم (شعر می‌گویم) که دریای وجودِ من، نشان و اثری از تو دارد.

نکته ادبی: ارتباط وجودیِ عاشق با معشوق؛ جانِ شاعر بازتابِ وجودِ پیامبر است.

تا نشانی یافت جان من ز تو بی نشانی شد نشان من ز تو

وقتی جانِ من از تو نشانه‌ای یافت، به مقامی رسیدم که دیگر هیچ نشانی ندارد (فنا و بی‌خودی).

نکته ادبی: پارادوکس عارفانه؛ رسیدن به نشانِ حق موجبِ بی‌نشانیِ سالک می‌شود.

حاجتم آنست ای عالی گهر کز سر فضلی کنی در من نظر

ای گوهرِ عالی‌مقام، حاجتِ من این است که از سرِ لطف و بخشش به من نگاهی بیندازی.

نکته ادبی: استعاره از گوهر برای پیامبر که نشان‌دهنده ارزش و نفاست اوست.

زان نظر در بی نشانی داریم بی نشانی جاودانی داریم

به خاطر آن نگاهِ تو، ما در مقامِ بی‌نشانی قرار گرفته‌ایم و این بی‌نشانی، جاودانه باقی خواهد ماند.

نکته ادبی: مقامِ فنا که مقامی ابدی و غیرقابل توصیف است.

زین همه پندار و شرک و ترهات پاک گردانی مرا ای پاک ذات

ای ذاتِ پاک، مرا از تمامیِ پندارها، شرک‌ها و حرف‌های بیهوده پاک گردان.

نکته ادبی: تزکیه نفس و پیراستن جان از آلودگی‌های شرک‌آلود.

از گنه رویم نگردانی سیاه حق هم نامی من داری نگاه

به خاطرِ هم‌نامیِ من با خودت، نگذار که چهره‌ام از گناه سیاه شود (اشاره به نام شاعر که احتمالاً محمد است).

نکته ادبی: توسل به نامِ مبارکِ پیامبر برای طلبِ بخشش و هدایت.

طفل راه تو منم غرقه شده گرد من آب سیه حلقه شده

من کودکِ راهِ تو هستم که در دریای گناه غرق شده‌ام و آب‌های سیاه (گناهان) مرا احاطه کرده‌اند.

نکته ادبی: تصویرسازی نمادین از غرق شدن در گناه برای بیان استیصالِ معنوی.